آثار و تالیفاتآخرین خبریادداشت ها

عدالت آموزشی به مثابه یک گفتمان

تطورسیاستهای جمهوری اسلامی در خصوص
تحقق عدالت آموزشی

عدالــت آموزشــی بعــد از گذشــت چهــار دهــه از انقــلاب اســلامی تبدیــل بــه یکــی از مهمتریــن دغدغه هــای عدالت خواهـان، عمـوم مـردم و بخشـی از مسـئولان کشـور شـده اسـت. ایـن دغدغـه از آن جهـت اهمیـت دارد.کـه عدالـت آموزشـی یکـی از شـعارهای اصلـی انقـلاب در حـوزه آمـوزش بـوده و در چنـد اصـل قانـون اساسـی بـر آن تاکیـد شـده اسـت. بدلیـل ایـن تاکیـدات اقدامـات مختلفـی از سـوی دولت هـای مختلـف در ادوار مختلـف بـرای تحقـق عدالـت آموزشـی در جامعـه انجـام شـده اسـت. هـر چنـد برخـلاف همـه ایـن اقدامـات و سیاسـت ها،وضعیــت موجــود عدالــت آموزشــی بــا نقطــه مطلــوب آن بســیار فاصلــه دارد. در ایــن نوشــتار بــه تصویــری از سیاسـت های جمهـوری اسـلامی بـرای تحقـق عدالـت آموزشـی و تطـورات آن ارایـه مـی شـود. بدیهـی اسـت کـه ایـن متـن صرفـا پیـش در آمـدی بـر بررسـی عمیق تـر و دقیق تـر موضـوع اسـت.

ادوار مختلف سیاست گذاری در خصوص عدالت آموزشی

دوره اول: گفتمان رایگان بودن آموزش و سیاست گسترش مدارس دولتی

بـا توجـه بـه ایـن کـه در زمـان بـروز انقـلاب، آمـوزش عمومـی و عالـی، دولتـی و رایـگان بـود بـه صـورت طبیعـی گفتمـان حاکـم بـر سیاسـت هـای معطـوف بـر عدالـت آموزشـی در سـالهای اولیـه انقـلاب اسـلامی، گفتمـان آمـوزش رایـگان اسـت کـه بـه صراحـت در بنـد سـوم اصـل سـوم و اصـل سـی ام قانـون اساسـی بـر آن تاکیـد شـده اسـت. بـا ایـن حـال در خصـوص سیاسـت مناسـب بـرای تحقـق عدالـت آموزشـی از همـان نخسـتین سـال های انقـلاب اسلامی اختـلاف نظرهایـی میـان جریان هـای سیاسـی و اجتماعـی کشـور ایجـاد می شـود. در زمـان بـروز انقـلاب، آمـوزش عمومـی و عالـی، دولتـی و رایـگان بـود. تنهـا مسـئله، وجـود مـدارس خصوصـی(ملـی)و مـدارس میسـیون های خارجـی و وابسـته بـه سـفارتخانه ها هماننـدِ مدرسـه پارتیـان، وابسـته بـه سـفارت انگلیـس، و مؤسسـات آمـوزش عالـی خصوصـی بـود. بـر سـر نحـوه ی برخـورد بـا اینگونـه مـدارس و مراکـز آموزشـی اختـلاف وجـود داشـت. ایـن اختـلاف بـه چالـش فکری بزرگتــری مربــوط می شــد. درواقــع در میــان جریان هــای انقالابــی و حتــی جریــان اســلام گرا بــر ســر میــزان اختیــار دولــت و بحــث مالکیـت اختـلاف اساسـی وجـود داشـت. در ایـن میـان جریــان چــپ بــر دولتــی بــودن اقتصــاد بــه طــور عــام و بخــش آموزشــی بــه طــور خــاص تأ کیــد داشــتند. جریــان لیبــرال نیــز عدالــت آموزشــی را به معنــای رایگان کــردن آن تعبیــر می کــرد گرچـه خواهـان دولتی کـردن آمـوزش نبـود. جریـان اسـلام گرا خـود بـه دو گروه تقسـیم می شـد: گروهـی بـا تأکیـد بـر مبانـی فقهـی فرد محـور،خواسـتار دخالـت نکـردن گسـترده دولـت در اقتصـاد،کنتــرل نکــردن تجــارت خارجــی و داخلــی و دفــاع ازمالکیــت خصوصــی بودنــد. گــروه دیگــر بــاتأکیــد بــربرخــی مبانــی فقهــی جمــع محــور از مداخلــه همــه جانبـه دولـت در اقتصـاد، ملی کـردن تجـارت خارجی،محدودکــردن مالکیــت و وضــع قوانینــی بــرای محدودکـردن مالکیـت و کنتـرل سـرمایه داران دفـاع می کردنـد. گـروه نخسـت کـه بعدهـا بـه جریان راسـت شــهرت یافــت و بــه طــور عمــده در روزنامــه رســالت مواضـع خـود را بیـان می کـرد بـا   تأکیـد بـر فقـه سـنتی و اسـلام رسـاله ای، مخالفیـن را بـه التقـاط و چپ گرایـی متهــم میکــرد. گــروه دوم کــه بعدهــا جریــان چــپ نامیــده شــد بــه طورکلــی در روزنامــه کیهــان اعــلام موضــع می کــردند. آنــان بــر نقــش زمــان و مــکان درتحـول احـکام اسـلام و محوریـت عدالـت اجتماعـی دراحــکام اسـلامی تأکیــد می کردند(فــوزی، 1385، ج2،صــص108-109 .)در زمــان تصویــب اصــل ســی ام قانــون اساســی ایــن اختلافــات خــود را نشــان داد.اکثریــت نماینــدگان در زمــان تصویــب اصــل ســی ام مجلــس خبــرگان قانــون اساســی بــا موضــوع رایــگان بـودن تحصیـل موافـق بودنـد، ولـی بـا محدودکـردن آمـوزش بـه بخـش دولتـی و حـذف بخـش خصوصـی مخالـف بودنـد. آنـان در جلسـه 3مهـر1358 کـه روی اصـل 30 قانـون اساسـی بحـث شـد، نگرانـی خویـش را از ایــن مســئله مطــرح کردنــد. در ایــن جلســه آیــت الله جعفـر سـبحانی گفـت: «آیـا ایـن اصـل می رسـاندکــه تعلیــم و تربیــت بایــد رایــگان باشــد و غیر رایــگان در مملکــت وجــود نداشــته باشــد؟ درســت اســت کــه اثبـات اسـت و نفـی ماعـدی نیسـت، ولـی ایـن اصـل در آینـده ممکـن اسـت مستمسـک شـود، یعنی ممکن اسـت در آینـده بـه تحصیـلات رایـگان کـه یـک نـوع آزادی بــرای افــراد اســت تمســک کننــد و می تواننــدجلـوی افـرادی را کـه می خواهنـد دبسـتانی بـا سـلیقه شـخصی و خدمـات انسـانی و مالـی خودشـان درسـت کننـد بـا تمسـک بـه همیـن اصـل گرفتـه و جلـو احداث دبســتان و دبیرســتان های ملــی را بگیرنــد». احمــدمدنـی، نماینـده جبهـه ملـی، نیـز گفت:«یـک تبصـره اضافــه کنیــد کــه تأســیس مــدارس ملــی آزاد اســت»؛ولــی گــروه مقابــل چنیــن تفســیری را نفــی کردنــد.شــهید بهشــتی، نایــب رئیــس مجلــس گفت:«خیــرآقــای ســبحانی! ایــن اصــل دلالتــی بــر ایــن موضــوع نــدارد.» وی در پاســخ بــه مدنــی نیــز گفــت: «درقانـون اساسـی معمـول نیسـت کـه تبصـره بنویسـند.عنایـت بفرماینـد همیـن انـدازه کـه بازکـردن مـدارس ملــی را نفــی نکننــد همیــن انــدازه کافــی اســت»(صــورت مشــروح مذاکــرات مجلــس بررســی نهایــی قانــون اساســی جمهــوری اســامی ایــران، 1364،ج1، صـص787-788 .بـه نقـل از حاضـری، علـی محمــد و آریــان راد، امیــن، 1396)علیرغـم ایـن اختـلاف نظرهـا، اصـل سـی ام قانـون اساسـی بـه سیاسـت گسـترش مـدارس دولتـی رایـگان تفســیر و بــا تاییــد قانــون تامیــن وســایل و امکانــات تحصیـل اطفـال و جوانـان ایرانـی مصـوب سـال 1353توسـط شـورای انقلاب نخسـتین و مهم ترین سیاسـت مرتبـط بـا عدالـت آموزشـی در کشـور اجرایـی شـد.در کنـار سیاسـت گسـترش مـدارس دولتـی در کشـور و گســترش آمــوزش و پــرورش رایــگان، تاســیس نهضـت سـواد آمـوزی را مـی تـوان یکـی از مهـم تریـن اقدامـات را در راسـتای تحقـق عدالت آموزشـی قلمداد کــرد. نهضــت ســواد آمــوزی تــداوم ســازمان هایی چــون تعلیمــات اکابــر،ســازمان آمــوزش ســالمندان،سـازمان آمـوزش بزرگسـالان، کمیتـه پیـکار جهانـی بـابی سـوادی، سـازمان جهـاد ملـی سـوادآموزی بـود کـه از سـال 1315 شمسـی در کشـور و بـا هـدف گسـترش ســواد در جامعــه بــه خصــوص در میــان بزرگســالان وکــودکان محــروم از تحصیــل تاســیس شــده بودنــد.علاوه بـر ایـن می تـوان از سیاسـت گسـترش پوشـش شــبکه های تلویزیونــی و همچنیــن گســترش وســازماندهی اعــزام مبلغــان بــه سراســر کشــور ذیــل ســازمان تــازه تاســیس تبلیغــات اســلامی نیــز به عنــوان سیاســت های مکمــل عدالــت آموزشــی در کشــور نــام بــرد.

دوره دوم: گفتمان دسترسی به آموزش و سیاست تنوع مدارس

خیلــی زود و در نتیجــه اختلافاتــی کــه از همــان ابتــدا بــر ســر تفســیر از آمــوزش و پــرورش رایــگان ایجــاد شــده بــود، تفســیر از عدالــت آموزشــی از رایــگان بــودن و برابــری همــه افــراد در برخــورداری از امکانــات آموزشــی بــه دسترســی همــه افــراد بــه امکانـات آموزشـی و تناسـب نـوع مدرسـه بـا اسـتعداد افـراد و توانمنـدی خانواده هـا تغییـر کـرد. در نتیجـه ایـن تحـول گفتمانـی عدالـت آموزشـی دیگـر برابـری در برخــورداری از امکانــات آموزشــی تفســیر نمی شــد بلکـه امـکان دسترسـی به امکانات آموزشـی متناسـب بــا وضعیــت اســتعداد و امکانــات و توانایی هــای اقتصــادی و اجتماعــی معنــا شــد. بــه ایــن ترتیــب«برخــی مــدارس غیــر دولتــی مذهبــی چــون علــوی کـه توانسـته بـودن علی رغـم تعطیلـی سـایر مـدارس غیـر دولتـی بـه حیـات خـود ادامـه دهند»(حاضـری،1377، صــص70-71 .)زمینــه گســترش یافتــن و فضــا بــرای ایجــاد مــدارس خصوصــی فراهــم شــد.تــداوم مخالفــت ایــن جریــان و مقاومــت مــدارس یادشــده دربرابــر قانــون، موجــب شــد تبصره هایــی افــزوده شــود. طبــق ایــن تبصــره، «بــا توجــه بــه ضــرورت مشــارکت مــردم در امــر تعلیــم و تربیــت،وزارت آمــوزش و پــرورش می توانــد از همــکاری افــراد و گروه هایــی کــه داوطلــب اداره آموزشــگاه هابــه صــورت غیرانتفاعــی و براســاس ضوابــط دقیــق آمـوزش و پـرورش باشـند اسـتفاده کـرده و امکانـات وتسـهیلالت لازم را در اختیـار آنـان قـرار دهـد. آیین نامـه نحــوه مشــارکت مــردم در اداره مــدارس غیرانتفاعــی بایـد حداکثـر تـا دو مـاه دیگـر تهیـه و بـه تصویـب شـورابرســد«(حاضری، 1377، ص277 .) باوجــود ایــن تبصـره، آیین نامـه یـاد شـده تنظیـم نشـد، ولـی ایـن تبصـره مجـوزی بـرای فعالیـت ایـن مـدارس بـود. بـااین حـال، سـازوکار فعالیـت مـدارس اسـلامی یاد شـده روشــن نبــود؛ ایــن امــر موجــب پدیدآمــدن مشــکلاتی شــد. درنتیجــه هیئــت دولــت در غیــاب شــورای انقـلاب در 20مــرداد1359 مصوبــه ای درخصــوص فعالیــت مــدارس غیرانتفاعــی اســلامی تنظیــم کــرد.علــی رغــم تحــول گفتمانــی در خصــوص عدالــت آموزشـی، سیاسـت گسـترش مـدارس دولتـی و نهضت سـواد آمـوزی تـداوم یافـت و در کنـار تاسـیس مـدارس غیــر دولتــی و خصوصــی، سیاســت تنــوع بخشــی بــه مــدارس بــا ایجــاد و گســترش مــدارس شــاهد،اســتعدادهای درخشــان و… سیاســت جدیــدی بــودکــه در راســتای گســترش عدالــت آموزشــی بــه کارگرفتــه شــد.

دوره سوم: گفتمان متناسب سازی و کاربردی سازی دانش و سیاست پیدایش وگسترش مدارس فنی حرفه ای

آخریــن تحــول سیاســتی در خصــوص عدالــت آموزشــی نیــز بــا تغییــر گفتمــان و تفســیر از عدالــت آموزشــی همــراه اســت. در نتیجــه افزایــش جمعیــت دانش آمـوزی و دانشـجویی و گسـترش بیـکاری فـارغ التحصیــلان دانشــگاه ها، گفتــار دانــش کاربــردی و مفیـد بـا هـدف فراهـم سـاختن زمینه هـای لازم بـرای  یافتــن شــغل و نیــروی کار مــورد نیــاز در بخش هــای مختلــف کشــور، تبدیــل بــه گفتــار حاکــم در حــوزه آموزشــی شــد. در نتیجــه ایــن گفتــار مــدارس فنــی حرفـه ای و کار دانـش در کشـور توسـعه یافـت و نظـام هدایــت تحصیلــی در آمــوزش و پــرورش تــلاش کــرد تــا بــر مبنــای توانمندی هــا و اســتعدادهای دانــش آمـوزان، آنهـا را بـه رشـته های متناسـب بـا اسـتعداد و البتـه وضعیـت اجتماعـی و اقتصـادی خـود هدایـت کنـد. در واقـع هدایـت تحصیلـی بـه معنـای راهنمایی و مشـخص کـردن یـک مسـیر بـرای ادامـه تحصیـل در رشـته های مختلـف اسـت تـا بـر اسـاس آن دانـش آمــوزان بتواننــد بصــورت آگاهانــه، شــاخه و رشــته تحصیلــی خــود را انتخــاب کننــد.

جمع بندی و نتیجه گیری

علیرغــم تحــول گفتمانــی و پیدایــش سیاســت های جدیــد در ارتبــاط بــا عدالــت آموزشــی،سیاسـت آمـوزش رایـگان بـر اسـاس مـدارس دولتـی،همچنــان مهم تریــن سیاســت نظــام در خصــوص عدالــت آموزشــی اســت. تنوع بخشــی بــه مــدارس و ایجـاد مـدارس نمونـه دولتـی، شـاهد، اسـتعدادهای درخشـان و… اگر چـه توانسـته اسـت بـه لحـاظ کیفـی موجــب ارتقــای مــدارس دولتــی شــود بــا ایــن حــال مـدارس دولتـی در کلان شـهرها در مقایسـه بـا مـدارس خــاص غیــر دولتــی و خصوصــی بــه لحــاظ کیفیــت آموزشـی و موفقیـت تحصیلـی در وضعیـت نامناسـبی قــرار دارد. برخــلاف همــه ایــن تلاش هــا و اقدامــات،بـه نظـر مـی رسـد بـا توجـه بـه خروجـی سیاسـت های مرتبـط بـا عدالـت آموزشـی، نیـاز بـه بازخوانـی و اصلاح ایــن سیاســت ها بیــش از پیــش احســاس می شــود.

منابع:
حاضری، علی محمد، آریان راد، امین(1396 ،)مساله عدالت آموزشی در دهه نخست جمهوری اسلامی، تاریخ نامه انقلاب،سال اول، بهار و تابستان1396
•حاضری، علی محمد. (1377)مدارس غیرانتفاعی وتحرک اجتماعی(با تکیه بر مطالعه در شهرستان یزد)تهران:وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

•شارع پور، محمود(1386)جامعه شناسی آموزش و پرورش.(چ3).تهران: سمت مجموعه مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی 1379-1363.(1380).تهران: ریاست جمهوری.مجموعه نظریات شورای نگهبان، تفسیری و مشورتی درخصوص اصول قانون اساسی تهران: مرکز تحقیقات شورای نگهبان

لینک دانلود⇓

659103490_-210584

 

مشاهده بیشتر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *